Reklam verin!

Tarixin söz formatını yaradan sənətkar

Yazar: artyazar @ Avqust 12, 2007 13:02

Тарихин сюз форматыны йарадан интеллектуал сяняткар

                                      

Артыг тарихя говушмуш ютян йцзилликдяки - ХХ ясрдяки Азярбайъан ядябиййатынын проза голуна нязяр саланда, бир чох  мцяллифлярин мараглы ядяби-бядии няср ясярляри иля танышлыг имканы ялдя едирик. Илк бахышдан кямиййят амилинин сон нятиъядя кейфиййятя мцтляг тясир едяъяйини нязяря алсаг,  ютян йцзиллийин икинъи йарысында милли ядяби-бядии няср ясярляримизин сявиййяси дцнйа културоложи нормаларына ъаваб вермяли иди. Фягят...

 

Чаьдаш ядябиййат тарихимиздя мараглы бир из бурахмыш йазарлардан данышанда, чохсайлы ядяби сималарла йанашы, юзцнямяхсус бядии йарадыъылыьа, фярди естетик-фялсяфи дцшцнъя тярзиня малик ъидди бир имза сащиби дя йада дцшцр: халг йазычысы, ядябиййатшцнас-тянгидчи, културолог Елчин...

Дяйярли сяняткарын йарадыъылыьына йенидян нязяр йетиряндя, чох мясяляляри юзцмцз цчцн айдынлашдырдыг вя ядябиййат адамларына да мараглы олаъаьыны дцшцнцб бу културоложи ессени гялямя алдыг...

 

 


Вязифяляр, фяхри адлар - идраки зящмятин бящряси

 

Халг йазычысы, филолоэийа елмляри доктору, профессор, ютян ясрин вя зяманямизин эюркямли насири (“Мащмуд вя Мярйям”, ”Аь дявя”, ”Юлцм щюкмц” романлары, чохсайлы щекайя вя повестляри), мцстягиллик дюврцнцн ъидди драматургу, йени йцзилин щям устад ессеисти, щям дя аналитик тянгидчиси, цмумиляшдирсяк, чаьдаш дюврцмцзцн културологу, ейни заманда Азярбайъан Республикасы Баш назиринин мцавини, хариъдя йашайан сойдашларымызла мядяни ялагяляри гурмагда явязсиз хидмятляр эюстярмиш ”Вятян” Ъямиййятинин йарадыъысы - узун мцддят сядри олмуш, сюзцн бцтцн мянасында щяйат вя йарадыъылыьы иля иътимаиййятимизин юрнякли инсан  кими гябул етдийи фяргли шяхсиййят, башдан-айаьа гядяр зийалы миссийасыны лайигинъя йериня йетирян - диггятли охуъу бу нящянэ ъцмлядян дя асанъа щисс едя биляр ки, щаггында йазмаьа чалышдыьымыз ядиби щеч дя пис танымырыг: ялбяття, сющбят шяхси танышлыгдан дейил, ясярляриня, мяналы юмцр йолуна бялядчиликдян эедир, - Елчин иля ядяби-мядяни мцбащисяляря (яслиндя ися естетик цнсиййятя) эиришмяк чохларынын сявиййяси хариъиндя олса да, милли ядябиййатымызын сонбешикляриндян бири тяк биз буна чалышдыг. Зяннимизъя, эцнцмцзцн сюз сянятиндя - ядяби просесиндя “оьул”ларын, йяни, дейяк ки, “йетмишинъи”лярин, йахуд “сяксянинъи”лярин “ата”ларыйла - “алтымышынъы”ларла араларындакы мцнасибятлярин кяскинлийиня ряьмян, бизим кими йарадыъы “нявя”лярин - “дохсанынъы”ларын дюврцмцзцн чаьдаш ядябиййат аьсаггалларындан бири иля виртуал полемик дискуссийайа эиришмяйи анлашыландыр, щятта алгышланмалыдыр...

   

Дцшцндцкляримиз, анладыгларымыз

 

Ядяби нясл анлайышы кечмиш Совет Иттифагы мяканында ващид бир сянят, ядяби-бядии дцшцнъя формасы - рясми-идеоложи “сосреализм” методу сахланылан вахтларда ишлянилян ифадя иди. Тарихя гыса бир нязяр салаг: ХЫХ йцзиллийин сону, ХХ ясрин яввялляриндя цч истигамятдя - ясасян Русийа васитяси иля Авропайа, Туркийяйля Гярбя, щямчинин Иранын кюмяйи иля Шяргя - цмумдцнйа ядябиййатына интеграсийа едян, форма мцхтялифлийиня, метод рянэарянэлийиня, мязмун дольунлуьуна йийялянян, дцнйа културоложи олайларынын тясириндян дюврцнцн чаьдаш мядяни дяйярляриня ъаваб верян, йцксяк естетик тялябляря уйьун, милли руща малик нцмуняляри ортайа гойан милли сюз сянятимизин - ядяби ъяряйан, мяктяб, щямчинин методларла биръя - инкишафынын гаршысы 1920-ъи илдян бу тяряфя кобудлугла алынырды, йарадыъы тяфяккцрцн тябии ахарынын гаршысына сцни сядляр чякилирди. Ялбяття, сцни сурятдя ядябиййатын гаршысы кясиляндя, ъанлы, мцряккяб, ващид бир варлыг олан йарадыъы просес вя онун архасында дуран сюз сяняти сащибляриндя - щяля дя сирри ачылмамыш - гярибя мцгавимятин йаранмасы ганунауйьундур: ахы тябиятдян дя мялумдур ки, тясир якс-тясиря бярабярдир. О културоложи мугавимят ися сянятябахыш - естетик-фялсяфи мцбаризяйя чевриляндя, символларла долу ядябиййат, мцхтялиф гатлы анлайышлар, гядим йунанларын тябиринъя десяк, сянятин “езоп дил”и ортайа эятирилирди - щамынын дярк едя билмядийи терминляр, ифадяляр, ардынъа ися мцяллиф стили, йазы манерасы, орижинал цслублар, дяст-хятляр йараныр.

Бу мянада ютян ясрин идеоложи щавасызлыьындан боьулан сянят адамларынын ортайа гойдуглары “ядяби нясил” анлайышы, яслиндя, йарадыъылыгларындакы вя дцнйайа бахышларындакы фяргляриня эюря сяняткарлары (бир груп йарадыъы инсанлары) бир бириндян айырмаг - о дюврлярдя мягбул, чох вахт ваъиб сайылса да, - чаьымыз цчцн юз лазыми ящямиййятини итириб. Ахы инди биз азад, мцстягил юлкядя, щяр ъцр идеоложи гадаьалар, сийаси репрессийалар, щабеля режим нязарятиндян узаг бир ъямиййятдя йашайырыг. Инди щяр шейи юз адыйла адландырмаьын вахтыдыр. Эялдийимиз гянаятдян дя эюрцндцйц кими, ядябиййата эялмиш йарадыъы инсанлары - истедадлы эянъляри айрыъа бир ядяби нясил тяк йох, ортайа чыхартдыглары ясярляриня эюря гиймятляндирмяк, фяргляндирмяк, башга сюзля, тягдим вя тящлил етмяк даща дцзэцн, методоложи ъящятдян елми-ядяби дягиглийя, фялсяфи-културоложи щягигятя даща йахын оларды.

 

ХХЫ ясрин сюз сянят олайларына ютяри бахыш

 

ХХ ясрдя ян давамлы, юзцндя бир сыра сянят истигамятлярини бирляшдирян модернизм вя ондан сонра йарананлара шамил олунан, постмодернизм бир култур-дяб кими щям бизим милли сюз сянятимизя, щям дя кечмиш Советляр Бирлийини ящатя едян ядяби-мядяни мякана сон он-он беш илдя ъидди мцдахиля ется дя, бу анлайыш алтында охуъулара сырынан ясярлярин бялкя дя бюйцк яксяриййяти мащиййят етибариля о ъяряйанлара ъаваб вермир. Илк юнъя она эюря ки, модернизм вя постмодернизм йалныз ядябиййат методу дейил, яксиня тяфяккцр, интеллект формасы, дцнйабахыш цслубу, фялсяфи эюрцш, щяйати дуйум щесаб олунур. Гярб дцнйасы модернизмя гядяр бюйцк бир фялсяфи-естетик, ядяби-културоложи йол гят едиб, Авропа вя Американы, бязян ися Узаг вя Йахын Шярги ящатя едян интеллектуал мякан йарадыб (щямин глобал просес инди дя давам едир: яфсуслар ки, бизя чох лянэ эялиб чатыр), бу дяркетмя васитясини кифайят сайда анлайан щазырлыглы инсанлар йетишдириб. Биздя ядябиййаты вя йарадыъы сянятин бцтцн нювлярини, о ъцмлядян иътимаи, сийаси, игтисади, фялсяфи, елми, интеллектуал, мяняви, дини, психоложи сащяляри ящатя едян модернизми вя постмодернизми ъям щалда билян бир йана дурсун, цмуми мялуматлара малик инсанларын сайынын мящдуд олмасы имкан вермир ки, бу мянада бир топлум кими дцнйайа сяс салаг...

ХХЫ ясрин илк ониллийиндя дя бцтцн сащялярдя олдуьу кими, бядии ядябиййатда да “шоу” гурмадан, сяс-кцй йаратмадан юзцнц сцбут вя тясдиг етмяк чох чятин олаъаг. Диэяр тяряфдян дя сон заманлар ъямиййятимиздя йарадыъы мцщитя гаршы олан нищилист диггятсизлийин ахыры аз гала она эятириб чыхартды ки, ъямиййятдя юзцня гаршы сайьысызлыг, бир аз да тцнд ифадя етсяк, иътимаи мараьын сюнцклцйцнц эюрян йазарлар  топлумун мцгяддяс сайдыьы ещкамлары даьытмаьа мейл эюстярир, лазым эяляндя милляти тянгид етмякдян беля чякинмирляр: ясас мягсяд ися ъямиййятин диггятини юзцня сары, долайысы милли мядяниййятин, ъидди сюз сянятинин чаьдаш аьыр дурумуна тяряф йюнялтмякдир. Бу мянада сон илляр баш верян щадисяляр анлашыландыр, ятрафдакы миллятлярин, халгларын талейиня, тарихиня нязяр саланда, эюрцрцк ки, охшар агибят онларын да башына эялиб. Яслиндя, дцнйада баш верян бцтцн щадисяляр кими, културоложи олайлар да глобал характер дашыйыр вя йазычы Елчинин йарадыъылыьына гиймят веряндя онун йазыб-йаратдыьы дюврдя бейнялхалг алямдя баш верянляря нязяр салмадан обйективлийи эюзлямяк мцмкцн дейил...

 

Милли ядябиййатымызын Елчин изи

 

Ютян ясрин 50-ъи илляринин орталарында Азярбайъанын дахил олдуьу кечмиш ССРИ адлы нящянэ  юлкядя чох мцряккяб просесляр баш верирди. Советляр Бирлийинин гоъа вя язазил диктатору И.Сталин дцнйасыны дяйишяндян сонра Совет Иттифагы Коммунист Партийасынын йени ислащатчы баш катиби Н.Хурушов шяхсиййятя пярястиш дюврцнц гамчыламаьа башлады. Беля бир эярэин вахтда бцтцн сащялярдя олдуьу кими, ядябиййата да йени нясил йарадыъы инсанларын ахыны эцълянди. Инди “алтымышынъы”лар дейя адландырдыьымыз о дюврцн йени няслинин ичиндя сечилянлярдян бири дя эянъ вя перспективли насир, истедады иля щямйашыдларындан фярглянян Елчин иди. О, йарадыъылыьынын илк дюврцндян башлайараг, яслиндя, бир нечя истигамятдя мцбаризя апармалы олду. Рясми совет идеолоэийасы вя дювлят сензоруну алдатмаьа чалышан, бир йандан Сталин дюврцнцн йазычыларынын артыг актуаллыьыны итирмиш естетик сянят принсипляри иля мцбаризяйя эиришян, башга тяряфдян – “Илйас Яфяндийевин оьлудур: фикир вермяйин, атасынын шющрятини хяръляйиб гуртарандан сонра унудулаъаг” - дейиб,  аьыз бцзянляря фярдилийини-фярглилийини сцбут едян, ян ясасы ися о дювр Азярбайъан совет ядябиййатыны яйалят дцшцнъясинин ортабаб нцмуняси - локал статистик (“ССРИ-дя мцттяфиг республикаларын мязмунъа хялги, формаъа совет ядябиййатына бюйцк гайьы эюстярилир!” кими шцарлары хатырламаг щеч дя пис олмазды) щадися тяк гиймятляндирян мяркяздяки - Москвадакы рясми ядябиййат елитасы иля сюзцн щяр мянасында вурушанлардан олан Елчин милли ядяби-мядяни мякана беля бир мцряккяб заманда айаг басды.

Яли Кярим, Анар, Якрям Яйлисли кими ъаван интеллектуалларын юн сыраларында аддымлайан, АБШ иля Гярби Авропада мяшщур тялябя вя эянълярин динъ азадлыг щярякатынын - “щиппи”лярин мядяни-мяняви гийамынын санки Азярбайъанда гейри-легал нцмайяндяси иди эянъ Елчин: узун сач сахлайыр, “Азадлыг” радиосуну даим динляйир, гадаьан олунмуш “Битлз” поп-групунун эянълярин щимниня чеврилмиш мащныларына гулаг асырды...

 

“Елчин: Сечилмиш ясярляри” - 

он ъилдя сыьышмыш глобал дцшцнъя...

 

Яслиндя, йазар шяхс ялиня гялям алан эцндян йашадыьы дюврц, заманын бир щиссяси олан вахты тарихя щякк етмяйя башлайыр. Бу бахымдан йазычынын ютян ил “ЧИНАР-ЧАП” няшриййаты тяряфиндян няфис шякилдя, чаьдаш дцнйа няшр стандартларына там ъаваб верян онъилдлик “Сечилмиш ясярляри”нин айры-айры китабларындакы ирили-хырдалы ясярляри - бядии, ядяби, елми, тянгиди, публисистик, сянядли йазылары тякрарян охумаг - Елчинин индийя гядяр яксини  йаратдыьы виртуал-културоложи дцнйайа баш вурмаг кифайятдир ки, дюврцн ясас ъизэилярини ап-айдын эюрясян, дуйасан, йашайасан.

Йазычы онъилдлийиня йаздыьы “Щаким охуъудур” гейдляриндя мараглы мцлащизялярля йарадыъылыьынын пярястишкарларыны тякрарян юзцнцн – сюзцнцн сещриня салыр:

“...Мяним 2 ъилдлик илк “Сечилмиш ясярляр”им 1987-ъи илдя няшр олунуб. Сонралар хейли китабым чыхса да, бу, мяним икинъи “Сечилмиш ясярлярим”дир.

Мян бу ъилдляря йалныз мятбуатда чап олунмуш ясярлярими салмышам.

Бу 10 ъилдлик мяним цчцн,ялбяття, индийя гядярки йазы-позу ишляримин, бир нюв, йекунлашдырылмасыдыр вя орасы да айдын мясялядир ки, бу заман да, истяр-истямяз, бир суал пейда олур: ня йазмысан? неъя йазмысан? нийя йазмысан?..

Мян бу суала да ъаваб вермирям (бялкя ъаваб вермяк истямирям?).

Чцнки о ъавабын сащиби охуъудур.

Мян ися йалныз ону дейя билярям ки, оланы будур.” (Елчин. “Сечилмиш ясярляри”, Ы ъилд)...

 

Тарихдя заманыны якс етдирди...

 

Бязи пйес вя ян йени йазылары чыхмаг шяртиля, чаьдаш Азярбайъан охуъусу - еля бизим юзцмцз дя - Елчинин яксяр ясярляри иля йахындан таныш олса беля, бу ачар-сюзлярдян сонра бир даща йазычынын гялям мящсуллуры иля ядяби цнсиййятя эирир вя бядии-елми сюздя ябядиляшян бир парча заманын сащибиня чеврилир...

Ядиб биринъи ъилддян бешинъи китаба гядяр, онъилдлийин йарысыны бядии ясярляриня, диэяр беш ъилди ися ядяби-тянгиди, елми-публисистик материалларына айырыб.

Илк ъилддяки бядии няср ясярляри ясасян мцхтялиф иллярдя гялямя алынмыш вя мцхтялиф вахтларда фяргли-санбаллы ядяби юдцлляря лайиг эюрцлмцш, заманында  милли сюз сянятимизин кичикщяъмли няср голунун инкишафына тякан вермиш щекайялярдир. “Гатар. Пикассо, Латур, 1968.”, “Балдадашын илк мящяббяти”, “Сары эялин”, “Гарабаь шикястяси” вя даща нечя-нечя щекайя жанрына сыьышдырылмыш роман йцклц “заманнамя”ляр: юзц-юзлцйцндя артыг итирдийимиз кющня дцнйанын ядяби-ябяди парчалары...

Вахт эяляъяк ки, эяляъяк нясилляр ян йени технолоэийаларла бу щекайялярдя зяманядашларымызын йашантыларыны - ич дцнйасыны, щяйатыны, щяр шейини ъанландыраъаглар. Чцнки Елчин сяняткар дягиглийи иля бу щекайялярдя инсанларын кодлашдырылмыш эенетик-културоложи сурятини усталыгла йарада билиб...

 

Заманы эери чевиряк...

 

...Ютян ясрин 70 вя 80-ъи илляриндя Елчин щяйатынын вя йарадыъылыьынын ян мящсулдар дюврцнц йашайыр. Ян ясасы бу иди ки, Елчин бир эянъ йазар кими йорулмадан ишляйир, милли, совет, рус вя дцнйа ядябиййатынын ян эюзял нцмунялярини дяриндян юйрянир, щярдян тяръцмяляр едир, есселяр, тянгиди, ядяби-мядяни ялагяляря, ядябиййатшцнаслыьа даир санбаллы мягаляляр йазыр, республика вя цмумиттифаг мятбуатында чап етдириди. Йери эялян кими, фцрсят тапан тяк планетин мядяниййят мяркязляриндян сайылан Москва иля Ленинградын ян мютябяр мятбуат органларынын сящифяляриндя кясярли елми-публисистик материалларла сюзцнц дейир, милли мядяниййятин вя Азярбайъан сюз сянятинин ян дяйярли нцмунялярини ССРИ мигйасында, ейни заманда рус дили васитясиля дцнйада таныдыр, тяблиь едир, йайырды. Бунлары ися гиймятляндирмямяк эцнащ оларды: хцсусян дя индики заманда - йаланчы “халг гящряманлары”нын бюйцк ядябиййат адындан суи-истифадя етдикляри бир вахтда...

Фягят, гяляминдян чыхан бядии йазылар ъаван Елчиня даща тез вя бюйцк шющрят эятирирди. Онун илк няср ясярляри ядяби тянгидин вя охуъуларын диггятини ъялб етмякля йанашы, щям дя йазычыны йени-йени уьурлу бядии ясярляр йазмаьа щявясляндирирди...

“Сечилмиш ясярляри”нин икинъи ъилдиндяки повестляр вя киноповестляр – “Бир эюрцшцн тарихчяси”, “Тойуьун дири галмасы”, “Долча”, “Байрагдар”, еляъя дя “Ох кими бычаг”, “Аман овчу, вурма мяни...”, “Щюкмдарын талейи” кими ясярляр айры-айрылыгда мцстягил, камил романлардыр. Дцнйа роман жанрынын сон ийирми илдяки инкишаф йолу иля диггятля вя йахындан таныш олан охуъу фикримизи дястякляйяъяк ки, щям технолоэийасына, щям поетикасына, щям щяъм-мювзу бюйцклцйцня, сурятлярин сайынын чохлуьуна, ян ясасы ися културоложи дяйяр вя йцкцня эюря бу ясярляр ясл чаьдаш романларла бир сырада дурурлар. Амма Елчин, юзц дя вурьуладыьы кими, ня азаллтмаг, ня дя чохалтмагла дейил, ядяби фактын – бядии дцшцнъянин щазыр мящсулуйла охуъунун - бязиляри цчцн тякрар, ян йени нясил нцмайяндяляри цчцнся илк дяфя - эюрцшцня эялиб: дцшцнцрцк ки, мящз бу аддымыйла да ядиб газаныр... 

 

Дцнйаны таныдан вя ъащанда танынан йазар

 

...Бир чох щямкарларындан фяргли олараг, йазычы Елчинин щяйат вя йарадыъылыьына нязяр саланда, мараглы ъящятлярин габарыг якс олундуьуну эюрцрцк. Дцнйайа чыхышымызда вя бейнялхалг алямдя танынмаьымызда мядяниййятин, хцсусян дя ядябиййатымызын ролу явязсиздир. Бу бахымдан Елчин дцнйайа долайысы - совет мядяниййяти, рус ядябиййаты васитяси иля дейил, бирбаша чыхышы цстцн тутду. Бялкя дя буна эюря иди ки, рус дилини мцкяммял билмясиня бахмайараг, ядиб бядии ясярлярини цмумиттифаг сянят дилиндя дейил, юз доьма ана тцркъясиндя - азярбайъанъа йазырды. Милли дилин миллятин рущунун дашыйыъысы олмасы барядя мяшщур фикир ися щамыйа мялумдур. Елчинин юзц дя яксяр ясярляриндя миллятин рущуну - даща дягиг ифадя етсяк, милли рущун мцяййян дюврлярдяки вязиййятини - кодлашдырараг вермяйя, эяляъяк нясилляря ютцрмяйя чалышан ясл интеллектуал сяняткарлардандыр.

Йеня дя йарадыъылыьына - ясярляриня диггятля нязяр саланда, эюрцрцк ки, Елчин щекайя вя повестляри иля Гярб, “Мащмуд вя Мярйям” романыйла Шярг, драмлары иля Авропа, ядяби-тянгиди, културоложи-филоложи йарадыъылыьы иля Русийа-Алманийа кими ядяби-мядяни мяканын нцмайяндяляри иля бир сырада дурур. Йазычынын еля силсиля щекайялярини, новеллаларына раст эялирик ки, щямин ясярляри инсан гялбиня ишыглы бир бахыш, фярдин ич дцнйасына йарадыъы сяняткарын мяняви сянят сяйащяти дя щесаб етмяк олар. Бу щекайяляр мяшщур АБШ насири Ъером Девид Селинъерин кичик нясринин рущу иля сясляшир. “Абшерон”  мювзулу повестляри ися Латын Америкасынын Нобел мцкафаты алмыш танынмыш нцмайяндяси Габриел Гарсиа Маркесин бир сыра бюйцк щекайяляри иля йанашы, дцнйа ядябиййатынын мараглы бядии няср нцмуняляри антолоэийасына дцшмяйя лайигдир. Мцгайисяни узатмаг да оларды: фягят ня едясян ки, “юз топлумунун ичиндя пейьямбяр олмаг чох-чох чятиндир”...

Елчин иля бир дюврдя ядябиййат мейданына гядям басан бир чох йазарларымызын йарадыъылыьыны диггятля нязярдян кечиряндя, тяяссцфляр олсун ки, бцтцн бунларын шащиди олмуруг. Онларын яксяриййятинин йарадыъылыьынын йалныз рус-совет ядябиййатынын тясири иля формалашдыьынын шащиди олуруг. Ялбяття, обйектив вя субйектив амилляри унудуб, беля кяскин гиймятля разылашмайанлар да ола биляр: онларын фикирляриня щюрмятля йанашырыг. Ян азы она эюря ки, милли филоложи фикирдя — културоложи бахышларда дцшцнъя фярглилийинин тяряфдарыйыг. Охуъуларда ися еля ряй йаратмаг фикриндя дейилик ки, милли ядябиййатымызын ъидди сималарындан сайылан йазычы Елчин даща чох Гярбдян бящряляниб, дцнйа културоложи дцшцнъясиндян чох шейи эютцрцб. Она галса, илащи ешгдян йазан Фцзули иля бюйцк мящяббяти тяряннцм едян У.Шексприн бир-биринин йарадыъылыьындан бящрялянмяси барядя дилетантъасына мцбащисяляря башламалыйыг...

Лакин Елчин йарадыъылыьында глобал, бялкя дя цмумдцнйа ядяби эедишатынын габарыг ъизэиляри - културоложи дцшцнъя иля милли ядяби-мядяни фикирин бирляшмядийини эюрцрцк...

Кичик пйесляр вя ирищяъмли драмларын топландыьы “Сечилмиш ясярляри”нин цчцнъц ъилдини даща чох театр иътимаиййятимиз, о ъцмлядян драматурэийа сащяси иля баьлы олан йарадыъы инсанларымыз, еляъя дя эянъ драматургларымыз цчцн ясл сянят ярмяьаны да щесаб едя биляряк. Щеч кимя сирр дейил ки, милли сящня мядяниййятимизин сон ики ониллик дюврцнцн ян мящсулдар мцяллифляриндян бири, бялкя дя биринъиси мящз Елчиндир.

Чохларымыз Академик Милли Театрын, о сырадан республикамызын яксяр театрларынын сящнясиндя ойнанылан “Гисас” (пйес-абсурд), “Почт шюбясиндя хяйал” (траэикомедийа), “Ащ, Парис, Парис!..” (комедийа), “Мащмуд вя Мярйям” (мящяббят дастаны) вя башга тамашалара бахмыш, дцшцнмцш, эцлмцш, аьламыш, лирик дуйьуларын ясириня чеврилмишик: лакин бу пйеслярин мятни иля диггятля таныш оланда тамам айры бир алямин иштиракчысы олурсан. Еля бир зянэин алям ки, режиссору да юзцнсян, актйору да, мусиги бястячиси дя, ряссамы да... Йалныз Елчин онларын ясл йарадыъысы кими бизим ядяби ойунумузун щакими ролунда иштирак едир...

Дюрдцнъц китаб ики ирищяъмли пйес - “Таун йашайыр” (бир щяйатын хроникасы) вя “Гатил” (улдузлар аляминдя гятл) драмлары иля, щямчинин вахтиля милли роман сянятимизин яламятдар щадисяси кими бядии няср тарихимиздя юзцня йер етмиш “Мащмуд вя Мярйям”, “Аь дявя” кими санбаллы ядяби нцмунялярля йадда галыр. Чцнки бу ясярлярдя Елчин ясл глобал културоложи дцшцнъя сащиби олараг бяшяриййят вя мянсуб олдуьу топлумун дцнйада, заманда вя сивилизасийанын мцряккяб инкишаф мярщяляляриндяки йерини мцяййянляшдирир: сюзсцз ки, йазычынын бязи бахышлары мцбащися йарадыр, бязиляри полемика вя дискуссийа. Щеч сяняткарын юзц дя фяргиндя дейил ки, фикирляри иля щамы шярик олсун: неъя дейярляр, щягигят фикир мцхтялифлийиндядир, дцшцнъя сярбястлийиндядир...

Бешинъи ъилддяки “Юлцм щюкмц” романы вя йени – “Илйас Яфяндийев: шяхсиййяти вя сяняти” роман-монографийа барядя ядябиййатшцнаслыг елми, хцсусян дя ядяби тянгидимиз юз кясярли-дяйярли сюзцнц демяйиб. Щалбуки бцтюв бир сяняткар кими Елчин йарадыъылыьыны бу ясярляр даща чох охуъуларына севдирир, милли ядяби-бядии сюз сяняти тарихимизин дяйярли имза сащиби кими йаратдыгларынын културоложи ящямиййятини эюстярир.                                                                                                                                                                                                           

  

Бцтцн ядяби-сянят ъяряйанларынын

 фювгцндя дуран ядиб

 

Истедадлы насирин йарадыъылыьы юзцнцн чохчаларлыьы вя мцхтялиф гатлылыьы иля сечилдийиня эюря, ядибин гялям мящсулларыны тящлиля ъялб едяндя тядгигатчы бир чох културоложи проблемляри адламалыдыр. Арашдырыъынын интеллектуал вя културоложи сявиййяси, ядяби-естетик щазырлыьы йцксяк сявиййядя олмаса, онун эцълц вя бюйцк тяфяккцр сащиби олан Елчин йарадыъылыьыны тящлил етмяк ъящди истянилян щалда зяиф тяяссцратларын сольун нятиъясини мейдана чыхараъаг. Милли сюз сянятимизин ъидди експериментчи ислащатчыларындан бири кими Елчинин щансы ядяби-естетик, фялсяфи-културоложи сянят истигамятинин - реализм, йа романтизм, модернизм, йахуд постмодернизм вя башга бу кими заман-заман дябя дцшян ядяби ъяряйанларын нцмайяндяляриня йахын олмасыны мцяййянляшдирмяк чох чятиндир. Сяняткарын мязмунъа милли, формаъа бяшяри, сявиййяъя юлмяз олан ясярляриня артыг отуз илдян чохдур ки, гиймят верилир: щяр дяфя дя йени бир нязярля, фяргли бир бахышла, тязя дцшцнъя тярзийля. Ясл интеллектуал Азярбайъан йазары олан Елчин йарадыъылыьы ися кющнялмир, яксиня заманын дящшятли-даьыдыъы дальаларына таб эятирир вя инанырыг ки, милли ядябиййатымыз дурдугъа, онлар да йашайаъаг, бядии-естетик тяравятини итирмяйяъяк.

 

Сянят ахтарышлары, ядяби

експериментчилик вя културоложи из...

 

Юмрцнцн чох щиссясини бюйцк ядябиййата сярф етмиш халг йазычысынын щяйат вя йарадыъылыьына тякрар гайыданда, гярибя бир ганунауйьунлуьу мцшащидя едирик: Елчин милли сюз сянятимизин мцяййян дюврцндя ясл ъидди нясря ещтийаъ дуйуланда, щекайя вя повестлярини йазды; Авропа сявиййяли роман гытлыьы эюрцняндя, ири прозайа кечди; дцнйада кино дюврц башлайанда, бир-биринин ардынъа ссенарилярини гялямя алды, онларын екран талейини щялл етди; ядяби тянгидимиз зяифляйяндя, филоложи елмимизин гейдиня галды; тяръцмя проблеми актуаллашанда, йапон халг шерини, Молйери дилимизя чевирди; театрларымыз ахсайанда, истедадыны комедийа жанрында сынады...

Чаьдаш Азярбайъан ядябиййатында Елчин гядяр чох аз-аз йарадыъы шяхс тапмаг мцмкцндцр ки, милли сюз сянятинин зянэинляшмясиня хцсуси тякан верян бу гядяр сянят ахтарышларына, ядяби експериментчилийя баш гошсун, щяля саьлыьында мядяниййят вя ядябиййат тарихиндя юзцнцн културоложи изини-тясирини гойа билсин. Юмрцнцн йарысындан чоху иля алныачыг, ъясарятля видалашан Елчинин бу бахымдан, чаьдаш ядябиййатымызын инкишафында ящямиййятли, нцфузедиъи  ролу вар. Мящз бу ъящятиня эюря, сяняткары неомаарифчи дя щесаб етмяк мцмкцндцр. Лакин биз ону ясл милли интеллектуал сяняткар, башга сюзля, бяшяри сявиййяли йарадыъы шяхсиййят - хариъдя чыхан чохсайлы китаблары буну црякля демяйя имкан йарадыр - кими гябул етдийимиздян гялбимиздякилярин ъцзи щиссясини бу йарымчыг, кичик ессенин ичиня йыьмаьа чалышдыг...

Севимли сяняткарымызын Азярбайъан, еляъя дя Тцрк Дцнйасы вя долайысы дцнйа ядяби-мядяни иътимаиййяти, хцсусян охуъулар гаршысында нювбяти йарадыъылыг щесабаты – гиймятли онъилдлик “Сечилмиш ясярляри”нин ишыг цзц эюрмяси мцнасибятиля гялямя алдыьымыз бу нео-ессе, яслиндя, халг йазычымызын шяряфли щяйаты, зянэин културоложи ирси щаггында ящатяли дцшцнъялярин бир гисми олараг ихтисарларла компцтерин йаддашына кючцрцлся дя, зяманямизин нцфузлу айдынынын, арт-интеллектуалынын ич дцнйасына, фялсяфи аляминя, културоложи бахышларына, мяняви азадлыьына баш вурмадан Елчинин ядяби-бядии дцнйаэюрцшц щаггында йазмаг, садяъя, мцмкцн дейилди: бу бахымдан бойнумуза алырыг ки, йазынын щазырланмасында бир сыра чятинликляр ортайа чыхды. Ян азы она эюря ки, Елчин йарадыъылыьы юйрянилмяси, арашдырылмасы, тядгиг едилмяси чох чятин олан културоложи-интеллектуал хязинядир...

 

П.С. Биз халг йазычысы Елчинин “Сечилмиш ясярляри”нин башга китабларындакы охунаглы “Сяйащят нотлары”, дцшцндцрцъц “Есселяр”, мяшщур “Ядяби дцшцнъяляр” (ВЫ ъилд), полемикалара йол ачан елми “Мягаляляр” (ВЫЫ ъилд), културоложи арашдырмалар – “Мягаляляр”, гиймятли филоложи билик мянбяляри сайылан “Монографийалар” (ВЫЫЫ ъилд), иътимаи-мядяни, сосиал-сийаси йазылары ящатя едян “Йазычынын дяфтяриндян” (ЫХ ъилд) вя ядяби-мядяни дцшцнъяляриндян ибарят “Мцсащибяляр” (Х ъилд) кими културоложи материаллар барядя дцшцнъяляримизи бу йазыйа гатмадыг: галсын эяляъяк арашдырмаларымыза...

Şərh yazın

  • shocked
  • smile
  • evil
  • grin
  • question
  • lol
  • rolleyes
  • mad
  • wink
  • razz
  • confused
  • redface
  • cool
  • suprised
  • cry
  • sad

captcha